Tọa đàm: Vì sao "Kanon", "AIR" và "CLANNAD" được yêu mến suốt nhiều thập niên? Nhà sáng lập Visual Arts chia sẻ bí quyết duy trì sức sống trường tồn của Key
Tại hội nghị ngành công nghiệp manga và anime IMART2023 diễn ra ở Tokyo vào cuối tháng 11 năm 2023, Baba Takahiro, nhà sáng lập Visual Arts và từng giữ chức giám đốc công ty suốt 33 năm, đã có một buổi tọa đàm đặc biệt cùng nhà nghiên cứu công nghiệp giải trí Nakayama Atsuo về bí quyết xây dựng những tác phẩm có sức sống lâu dài. Lấy ba visual novel kinh điển của Key là Kanon, AIR và CLANNAD làm ví dụ, Baba chia sẻ nhiều kinh nghiệm trong việc duy trì quan hệ hữu hảo với người hâm mộ, bảo vệ quyền sở hữu tác phẩm, phát triển đội ngũ sáng tạo và mở rộng thương hiệu qua nhiều thế hệ.
Buổi tọa đàm mang tên Bí quyết tạo nên những đối tượng được người hâm mộ gắn bó lâu dài, tổ chức ngày 24 tháng 11 tại Sunshine City, Ikebukuro, trong khuôn khổ hội nghị International Manga Anime Festival Reiwa Toshima (IMART2023). Bên cạnh Baba, đồng diễn giả Nakayama Atsuo vốn là tác giả cuốn sách Oshi Economy (推しエコノミー), đã dành nhiều năm nghiên cứu hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực giải trí và từng tham gia hỗ trợ các dự án phát triển trò chơi điện tử ở nước ngoài. Buổi thảo luận do Iwamoto Takako của tổ chức Manga Night điều phối, được tường thuật bởi Takashima Oshamu, đăng trên Denfaminicogamer vào ngày 1 tháng 12 năm 2023.

Hai diễn giả trong buổi tọa đàm: cựu giám đốc Visual Arts Baba Takahiro (phải) và tác giả, nhà nghiên cứu Nakayama Atsuo.
Khái niệm oshi trong tiếng Nhật dùng để chỉ một thần tượng, nhân vật hoặc đối tượng mà người hâm mộ đặc biệt yêu mến và chủ động dành sự ủng hộ. Theo Nakayama, hoạt động này ngày càng hiện diện rõ nét trên mạng xã hội, nhất là sau những thay đổi trong đời sống giải trí kể từ đại dịch COVID-19. Sự nổi tiếng của anime Oshi no Ko trong năm 2023 cũng khiến lượng bài đăng chứa từ khóa oshi trên Twitter tăng mạnh, có thời điểm đạt khoảng 200.000–250.000 bài mỗi ngày. Mặc dù con số này chịu ảnh hưởng đáng kể từ tên tác phẩm, xu hướng gắn bó và thể hiện sự ủng hộ đối với những đối tượng yêu thích đã trở thành một hiện tượng đáng chú ý trong ngành giải trí Nhật Bản.

Biểu đồ cho thấy xu hướng tăng mạnh của việc dùng từ khóa có chữ oshi trong các bài tweet tiếng Nhật.
Đặt trong bối cảnh đó, Key là một trường hợp đặc biệt: nhiều trò chơi ra mắt từ cuối thập niên 1990 và đầu những năm 2000 vẫn tiếp tục được phát hành, chuyển thể và đón nhận sau hơn hai thập niên.
▍ Những tác phẩm hơn 20 năm tuổi vẫn tiếp tục được đón nhận
Thành lập năm 1990, Visual Arts bắt đầu hoạt động chủ yếu trong lĩnh vực trò chơi máy tính, sau đó từng bước mở rộng sang game console (máy game cầm tay), trò chơi di động, sản xuất anime, khai thác bản quyền thương hiệu và nhân vật, kinh doanh hàng hóa lưu niệm và tổ chức các sự kiện âm nhạc. Key, thương hiệu trò chơi nổi tiếng nhất của công ty, đã đóng góp nhiều tác phẩm có tầm ảnh hưởng lâu dài như Kanon, AIR, CLANNAD, Little Busters!, Angel Beats! và nổi bật sau này là Heaven Burns Red.
Lịch sử phát triển của sản phẩm thương hiệu (franchise) Kanon.
Baba trước tiên nhắc lại lịch sử của Kanon, visual novel đầu tay của Key, phát hành ngày 4 tháng 6 năm 1999 trên Windows PC dành cho người trên 18 tuổi. Trong những năm tiếp theo, trò chơi lần lượt được đưa lên Dreamcast, PlayStation 2, PlayStation Portable và nhiều nền tảng khác, đồng thời được chuyển thể thành hai loạt anime truyền hình cùng nhiều ấn phẩm manga và tiểu thuyết. Gần một phần tư thế kỷ sau ngày ra mắt nguyên tác, Kanon tiếp tục được phát hành trên Nintendo Switch vào ngày 20 tháng 4 năm 2023, minh chứng cho việc tác phẩm vẫn duy trì giá trị thương mại và sự quan tâm của người hâm mộ.
Tương tự, AIR ra mắt ngày 8 tháng 9 năm 2000 cũng trải qua nhiều lần phát hành trên các hệ máy khác nhau và được chuyển thể thành anime truyền hình lẫn phim điện ảnh. Sức sống của tác phẩm còn được thể hiện qua âm nhạc: ngay trong tháng 11 năm nay, ca sĩ Lia đã trình diễn hai ca khúc bất hủ "Tori no Uta" và "Farewell song" tại sự kiện lễ hội âm nhạc của Kyoto Animation tổ chức ngày 11 tháng 11, tiếp tục đưa những giai điệu từ visual novel đã hơn 20 năm tuổi đến với công chúng.
Lịch sử phát triển của franchise AIR và CLANNAD.
Trường hợp được Baba đặc biệt nhấn mạnh là CLANNAD. Visual novel này phát hành lần đầu ngày 28 tháng 4 năm 2004, sau đó lần lượt xuất hiện trên nhiều hệ máy và nền tảng, bao gồm các thiết bị Android, PlayStation Vita và PC thông qua Steam. Những tác phẩm ngoại truyện như CLANNAD: Hikari Mimamoru Sakamichi de (Trên ngọn đồi có ánh sáng chở che) cũng được tái phát hành dưới nhiều hình thức trong một thời gian dài.
Đáng chú ý, theo số liệu Baba công bố tại buổi tọa đàm, riêng phiên bản CLANNAD trên Steam đã bán được 14.580 bản trong tháng 9 năm 2023. Đây là lượng tiêu thụ chỉ trong một tháng, không phải doanh số cộng dồn kể từ khi phát hành. Baba xem đây là kết quả hiếm gặp đối với một tác phẩm ra đời gần 20 năm trước, đặc biệt khi phiên bản Steam hướng đến thị trường quốc tế với bản dịch tiếng Anh và tiếng Trung giản thể.
Ông đồng thời tiết lộ Visual Arts đang cân nhắc phát hành một phiên bản tiếng Nhật có độ phân giải cao của CLANNAD. Vào thời điểm diễn ra tọa đàm, phiên bản Steam tuy có âm thanh tiếng Nhật nhưng chưa hỗ trợ văn bản tiếng Nhật, tạo nên một tình huống khá kỳ lạ khi người chơi trong nước chưa thể tiếp cận tác phẩm ở chất lượng cao bằng ngôn ngữ gốc trên chính nền tảng này.
Nhìn lại ba tác phẩm, Baba cho rằng tuổi thọ của chúng không đơn thuần được quyết định bởi số lần tái phát hành. Giá trị cốt lõi nằm ở khả năng duy trì sức hấp dẫn của nguyên tác, để những di sản và hoạt động phát triển tiếp theo vẫn có lý do tồn tại.
▍ Năm nguyên tắc giúp duy trì sức sống lâu dài của một thương hiệu
Từ kinh nghiệm điều hành Visual Arts, Baba tổng kết năm yếu tố mà ông cho là quan trọng trong việc xây dựng một tác phẩm nhận được nhiều sự yêu mến trong nhiều năm. Ông nhấn mạnh đây là những quan điểm đúc kết từ trải nghiệm riêng của một nhà sản xuất nội dung, không phải công thức có thể áp dụng nguyên vẹn cho mọi doanh nghiệp.
Nguyên tắc đầu tiên, cũng là tiền đề quan trọng nhất, là tạo ra một tác phẩm thật sự xuất sắc. Theo Baba, để xây dựng được thương hiệu lâu dài, nhà sản xuất trước hết phải sở hữu một tác phẩm đủ sức thuyết phục người chơi. Tuy nhiên, việc tạo nên một thành phẩm như vậy không thể chỉ dựa vào lịch trình sản xuất đã định.
Nguyên tắc thứ nhất: Tạo ra tác phẩm xuất sắc.
Ông cho biết trong ngành trò chơi điện tử, việc phát triển một sản phẩm luôn gắn liền với thời hạn giao hàng, kế hoạch tiếp thị, cam kết với nhà phân phối và kỳ vọng từ khách hàng. Khi dự án phát sinh trở ngại, đội ngũ sản xuất thường phải lựa chọn giữa việc bảo đảm tiến độ và hoàn thiện chất lượng. Visual Arts nhiều lần lựa chọn phương án chờ đợi cho đến khi sản phẩm đạt yêu cầu, dù điều đó đồng nghĩa phải chịu thêm những áp lực trong quá trình phát triển.
Baba kể rằng tại buổi tiệc tiễn ông thoái lui khỏi chức giám đốc không lâu trước đó, nhiều nhân viên đã bày tỏ sự biết ơn vì ông luôn kiên nhẫn chờ đợi họ. Theo ông, tin tưởng người sáng tạo và cho họ đủ thời gian hoàn thiện công việc chính là một trong những điều kiện tạo nên những tác phẩm được yêu mến lâu dài. Về mặt kinh doanh, những thành phẩm có chất lượng bền vững cũng có thể tiếp tục sinh lợi trong nhiều năm thay vì chỉ phụ thuộc vào doanh thu của đợt phát hành đầu tiên.
Nguyên tắc thứ hai là coi trọng các nhà sáng tạo và duy trì quan hệ tốt đẹp với họ. Baba nhận định rằng một tác phẩm dù thành công đến đâu cũng khó có thể tiếp tục được mở rộng nếu thiếu sự hợp tác của những người am hiểu nguyên tác. Đội ngũ ấy có thể sẽ tham gia sản xuất tư liệu mới, tư vấn nội dung hoặc góp ý cho các phiên bản phát hành về sau.

Nguyên tắc thứ hai: Tôn trọng nhà sáng tạo.
Điều này không đồng nghĩa quan hệ hợp tác sẽ chấm dứt khi một nhân viên rời công ty. Theo Baba, những nhà sáng tạo có thể chuyển sang môi trường làm việc khác vì nhiều lý do, nhưng nếu hai bên vẫn duy trì được sự tin tưởng và tôn trọng, công ty hoàn toàn có thể tiếp tục mời họ cộng tác trong các dự án tương lai. Đối với những thương hiệu có nhiều tác phẩm và nhân sự tham gia sản xuất trong suốt hàng chục năm như Key, khả năng duy trì những mối quan hệ nghề nghiệp như vậy có ý nghĩa đặc biệt quan trọng.
Nguyên tắc thứ ba là chủ động cấp phép khai thác bản quyền, qua đó đưa tác phẩm vượt ra khỏi phạm vi cộng đồng người hâm mộ ban đầu. Baba cho rằng một tác phẩm dù được đánh giá cao trong một thể loại nhất định vẫn có thể gặp khó khăn khi tiếp cận công chúng rộng rãi nếu không được phát triển qua những phương tiện khác.

Nguyên tắc thứ ba: Khai thác quyền sở hữu trí tuệ.
Theo ông, ưu thế của một nhà sản xuất nội dung có quyền kiểm soát tương đối tập trung đối với tài sản trí tuệ là khả năng linh hoạt trong việc phê duyệt các hình thức khai thác mới. Ngược lại, với những dự án anime được đầu tư theo mô hình ủy ban sản xuất gồm nhiều doanh nghiệp, việc triển khai một hoạt động thương mại mới đôi khi đòi hỏi sự đồng thuận của nhiều bên nắm giữ quyền lợi. Baba vì thế chủ trương xây dựng các quy tắc cấp phép rõ ràng và cởi mở để tạo điều kiện cho tác phẩm tiếp tục được quảng bá, chuyển thể hoặc kinh doanh dưới những hình thức phù hợp.
Nguyên tắc thứ tư, được ông đánh giá là quan trọng nhất, chính là lắng nghe cộng đồng người hâm mộ (fandom). Baba cho biết trong suốt những năm giữ chức giám đốc, ông luôn tích cực tham gia các sự kiện và trao đổi trực tiếp với người chơi. Những người gắn bó lâu năm với một tác phẩm thường tích lũy nhiều mong muốn, kỳ vọng và cả những bất mãn mà họ ít khi có dịp bày tỏ. Đôi khi, một nhận xét ngắn được đưa ra trong cuộc trò chuyện trực tiếp lại chứa đựng gợi ý quan trọng cho quá trình phát triển phần tiếp theo hoặc xây dựng dự án mới.
Nguyên tắc thứ tư: Lắng nghe cộng đồng.
Baba tiết lộ một quan điểm mà ông thường xuyên nhắc nhở nhân viên: người hâm mộ luôn đúng, không được nghi ngờ ý kiến của họ. Điều ông muốn nhấn mạnh không phải mọi lời phê bình đều đúng tuyệt đối ở từng chi tiết, mà là đằng sau sự không hài lòng của người chơi thường có nguyên nhân cần được tìm hiểu. Ngay cả khi những nguyên nhân ấy không trực tiếp liên quan tới điều bị chỉ trích, nhà sản xuất cũng không nên vội bác bỏ phản hồi hoặc chỉ bảo vệ quan điểm của bản thân.
Cuối cùng, Baba cho rằng để những tác phẩm cũ tiếp tục được yêu mến, thương hiệu vẫn cần đều đặn tạo ra sản phẩm mới. Ông nhớ lại một lần ghé thăm cửa hàng bán trò chơi và được nhân viên ở đó chia sẻ rằng họ có thể yên tâm giới thiệu cũng như nhập thêm các sản phẩm cũ của Visual Arts, bởi dù thời gian phát triển game dài, công ty vẫn tiếp tục cho ra mắt các tác phẩm mới.
Nguyên tắc thứ năm: Tiếp tục sáng tạo tác phẩm mới.
Theo Baba, một thương hiệu chỉ có thể duy trì sức hấp dẫn khi bản thân nó vẫn đang phát triển. Những dự án mới không chỉ giúp thương hiệu tiếp tục thu hút sự chú ý mà còn tạo cơ hội để đội ngũ sản xuất cập nhật công nghệ, phương thức sáng tạo và khả năng thích ứng với thị trường.
▍ Những thách thức khi chuyển đổi nền tảng và bảo vệ nguyên tác
Bên cạnh năm nguyên tắc trên, Baba và Nakayama còn thảo luận về những thay đổi sâu sắc của ngành công nghiệp trò chơi điện tử trong hơn ba thập niên qua.
Một trong những biến động khiến Baba gặp nhiều khó khăn nhất trong thời gian điều hành Visual Arts chính là việc ổ đĩa quang dần biến mất khỏi máy tính cá nhân. Trong nhiều năm, sản phẩm chủ lực của công ty là các trò chơi PC được phân phối bằng đĩa vật lý. Khi những chiếc máy tính không còn ổ đọc đĩa trở nên phổ biến, phương thức kinh doanh từng được duy trì lâu dài cũng mất dần tính phù hợp.
Visual Arts đã thử nghiệm nhiều phương thức phân phối thay thế như USB, thẻ nhớ SD và thẻ tải xuống, nhưng theo Baba, những giải pháp này không mang lại kết quả như mong đợi. Ông nhận thấy người hâm mộ vẫn dành một tình cảm đặc biệt cho những chiếc đĩa game, không chỉ vì chức năng lưu trữ dữ liệu mà còn bởi chúng đã trở thành một dạng vật phẩm sưu tầm gắn liền với tác phẩm. Việc mua một hộp game từ cửa hàng, đưa đĩa vào máy tính và khởi động trò chơi từng là một phần của trải nghiệm mà các hình thức phân phối mới khó có thể thay thế hoàn toàn.
Baba trong phiên thảo luận về những khó khăn của Visual Arts khi phương thức phân phối trò chơi PC truyền thống thay đổi.
Ở chiều ngược lại, sự phát triển của trò chơi di động và mô hình game vận hành trực tuyến cũng mở ra những cơ hội mới. Baba cho rằng nội dung giàu tính tự sự của visual novel có khả năng kết hợp tốt với các mô hình trò chơi này. Những cơ chế gameplay vốn dễ khiến người chơi mất hứng thú sau một thời gian có thể trở nên hấp dẫn hơn khi được kết hợp với câu chuyện và nhân vật đủ sức duy trì sự quan tâm của họ.
Một vấn đề khác được Baba đặc biệt coi trọng là quyền sở hữu nguyên tác khi hợp tác chuyển thể anime. Ông lấy Angel Beats!, bộ anime nguyên tác do Maeda Jun lên ý tưởng và viết kịch bản, làm ví dụ về cách Visual Arts chủ động bảo vệ quyền kiểm soát đối với tài sản trí tuệ của mình.
Theo Baba, trong quá trình sản xuất Angel Beats!, ông không muốn Visual Arts chỉ trở thành một đơn vị cung cấp ý tưởng, thế giới quan và kịch bản cho phía sản xuất anime, rồi mất đi khả năng tiếp tục phát triển tác phẩm theo định hướng riêng. Mặc dù lúc bấy giờ chưa tồn tại một trò chơi Angel Beats! được phát hành trước anime, nội dung nguyên tác đã được Maeda Jun xây dựng. Vì vậy, Visual Arts lựa chọn một phương án hợp tác dựa trên việc cấp phép sử dụng nguyên tác để sản xuất anime, thay vì chuyển giao toàn bộ quyền kiểm soát tác phẩm.
Baba chia sẻ về việc bảo vệ quyền kiểm soát nguyên tác Angel Beats! khi hợp tác sản xuất anime.
Baba cho biết việc đạt được thỏa thuận như vậy không phải điều dễ dàng theo thông lệ ngành. Ông đặc biệt ghi nhận sự thấu hiểu và cởi mở của Toba Yousuke, nhà sản xuất thuộc Aniplex đã tham gia thực hiện Angel Beats!. Chính sự hợp tác này giúp Visual Arts tiếp tục giữ vai trò chủ động đối với những kế hoạch phát triển tác phẩm trong tương lai.
Baba cũng nhắc lại những bất đồng từng tồn tại giữa ngành trò chơi và anime trong quá trình chuyển thể. Ông cho rằng trước đây, các đơn vị sản xuất anime thường muốn thay đổi nhiều yếu tố của nguyên tác, bao gồm cả những ca khúc chủ đề đã trở nên quen thuộc với người chơi. Điều này khiến ông không hài lòng, bởi trong khi phần cốt truyện và tạo hình nhân vật có thể được kế thừa, đóng góp của các nhạc sĩ sáng tạo nên âm nhạc gốc lại dễ bị bỏ qua.
Vì thế, khi Kanon được chuyển thể thành anime, Baba đã kiên quyết đề nghị giữ lại những yếu tố âm nhạc vốn gắn liền với trò chơi. Đối với ông, âm nhạc cũng là một bộ phận cấu thành bản sắc tác phẩm, không thể tùy tiện thay thế chỉ vì chuyển sang một phương tiện truyền tải khác.
▍ Cộng đồng quốc tế và vai trò của dịch thuật
Sự mở rộng ra thị trường nước ngoài của Key cũng là một chủ đề quan trọng trong buổi thảo luận. Baba tiết lộ việc đưa CLANNAD lên Steam với bản dịch tiếng Anh bắt nguồn từ những trải nghiệm tại một sự kiện ở nước ngoài, nơi các nhân viên Visual Arts bất ngờ nhận thấy đông đảo người hâm mộ quốc tế dành cho tác phẩm sự nhiệt tình không hề thua kém cộng đồng tại Nhật Bản.
Trước đó, các sản phẩm của Key chủ yếu được phát triển theo hướng lấy độc giả và người chơi Nhật Bản làm đối tượng trọng tâm. Tuy nhiên, những phản hồi từ nước ngoài khiến Baba nhận ra câu chuyện mà công ty sáng tạo có thể vượt qua khác biệt về ngôn ngữ và văn hóa. Đây là một trong những động lực dẫn đến việc phát hành CLANNAD bằng tiếng Anh trên Steam, sau đó mở rộng sang hỗ trợ tiếng Trung.
Baba cho rằng sự tiến bộ trong lĩnh vực bản địa hóa cũng góp phần quan trọng vào quá trình này. Những visual novel có lượng văn bản đồ sộ thường chứa nhiều sắc thái ngôn ngữ, cách biểu đạt cảm xúc và chi tiết văn hóa khó chuyển tải chính xác sang tiếng nước ngoài. Nhưng khi chất lượng dịch thuật ngày càng được cải thiện, khả năng truyền đạt những giá trị ấy tới người chơi quốc tế cũng tăng lên đáng kể. Ông đồng thời nhắc tới sự phát triển của chất lượng lồng tiếng trong các sản phẩm giải trí được phân phối ra nước ngoài.
Baba chia sẻ về sự đón nhận của người hâm mộ quốc tế và những tiến bộ trong công tác dịch thuật.
Theo Baba, những câu chuyện có tính juvenile, tức những tác phẩm khai thác quá trình trưởng thành, đời sống tinh thần và các mối quan hệ tình cảm của người trẻ, từng có một vị trí đặc biệt trong dòng bishoujo game Nhật Bản. Ông xem khả năng biểu đạt những rung động tinh tế trong thế giới nội tâm nhân vật là một thế mạnh của ngôn ngữ và hoạt động sáng tạo tại Nhật. Khi các rào cản dịch thuật dần được thu hẹp, những câu chuyện như vậy cũng có thêm cơ hội được đón nhận ở những thị trường khác.
Ở phần cuối tọa đàm, Nakayama nhận xét rằng việc đồng hành cùng nhà sáng tạo, kiên nhẫn chờ đợi họ phát triển và tạo nên thành phẩm là một hoạt động chưa thực sự phổ biến trong ngành trò chơi điện tử, nơi mô hình thuê ngoài ngày càng được áp dụng rộng rãi. Ông so sánh điều này với các nhà xuất bản và hãng đĩa, những đơn vị thường phải đầu tư lâu dài cho các tác giả, nhạc sĩ hoặc nghệ sĩ ngay từ khi tài năng của họ chưa được công chúng biết đến. Theo Nakayama, để ngành giải trí Nhật Bản tiếp tục phát triển, việc nuôi dưỡng khả năng sáng tạo và tận dụng nguồn lực bên ngoài cần được cân bằng hợp lý.
Đáp lại, Baba thừa nhận mỗi doanh nghiệp đều có những hoàn cảnh riêng về tài chính, nhân sự và tổ chức, nên ông không cho rằng kinh nghiệm của Visual Arts có thể trở thành lời giải chung cho tất cả. Tuy nhiên, nếu chỉ được đưa ra một lời khuyên dành cho những người đang xây dựng thương hiệu và tài sản trí tuệ, ông cho rằng "lắng nghe tiếng nói của người hâm mộ" là điều mà bất kỳ doanh nghiệp nào cũng có thể chủ động thực hiện.
Các diễn giả ở phần kết buổi tọa đàm.
Buổi tọa đàm khép lại với thông điệp xuyên suốt trong cách Baba nhìn nhận sự thành công của Key: một tác phẩm muốn được yêu mến trong nhiều thập niên trước hết cần được sáng tạo bằng sự tận tâm, được phát triển cùng những người đã làm nên nó ban đầu, và tiếp tục duy trì mối quan hệ với cộng đồng đã dành tình cảm cho tác phẩm ấy.
Chia sẻ bài viết
Người đăng
Minata Hatsune
minatahatsune(at)vnkeyfc.com
“ A kagikko who has spent more than half a lifetime as a Kagikko.


